Kapok tuoche oketho tuoche madirom bilionde 3 kata mokalo, yienno nokonyo e gero piny Amerka ma ne opong’ gi gik mathoth. Mondo waduok duong’ ma ne giselalo, nyalo dwarore ni warwake kendo wabed gi nyalo mar loso gik ma osechue.
Kinde moro e higa mar 1989, Herbert Darling ne oyudo simu: Jalupo moro nonyise ni noromo gi yien moro mabor mar Amerka mar chestnut e puoth mar Darling e aluora Zor e nyandwat ma nyandwat mar New York. Darling nong’eyo ni chon ne en achiel kuom yien madongo ahinya e alworano. Bende, nong’eyo ni ng’injo moro ma ne nyalo nego ng’ato ne chiegni ketho kit leego kuom higni mokalo mia achiel gi nus. Ka ne owinjo ripot mar jalupo kuom neno ng’injo ma ngima, ni ng’injono ne borne romo fut ariyo kendo ne ochopo e ot ma nigi gorofa abich, ne en gi kiawa kuom wachno. Darling nowacho kama: “Ok ang’eyo ka be ayie ni ong’eyo gima en.”
E sama Darling ne oyudo yien no, ne chalo ka ng'ato nenengo olosi. Ne owacho kama: “Ne en gima yot ahinya kendo malong’o chuth mondo otim ranyisi-ne en gima ber ahinya.” To Darling bende neneno ni yien ne dhi tho. Chakre chakruok mar higni mag 1900, osebedo ka oyudo tuwo ma kamano, ma igeno ni osemiyo ji bilionde 3 kata mokalo otho nikech tuoche ma kamago. Mae e tuo mokwongo ma dhano kelo kendo ma ketho ahinya yiende e kindegi. Darling ne paro ni, ka ok onyal reso yienno, to kata kamano, obiro reso kodhi mare. Nitie chandruok achiel kende: yienno ok tim gimoro nikech onge yien mamoko ma ni machiegni ma nyalo miyo yienno obed gi lum.
Darling en injinia matiyo gi yore mag injinia e tieko pek. E dwe mar Jun ma ne luwo, ka maua makwar ma ng’we ng’ar ne okethore e wi ng’ut yien ma ralum, Darling nopong’o gik ma ng’we ng’ar gi ng’we ng’ar, ma ne okaw kuom maua ma chwo mag yien machielo ma ne opuonjore, kendo nodhi gi nyamburko modhi yo nyandwat. Ne okawo seche moko gi nus. Ne ogoyo yienno e helikopta ma ne opango. (Oting’o kambi moro ma nigi loch mar gedo ma nyalo ng’iewo gik ma ng’eny ahinya.) Tichno ne ok odhi maber. Higa mane luwo, Darling ne otemo kendo. E kindeno, en kaachiel gi wuode ne giwuok gi ng’wechno nyaka e wi yien ma ne ni e wi got kendo ne gigero mtokano ma borne romo fut 80 kuom juma mokalo ariyo. Jaherana ne oidho e wi mtoka kendo nowuok gi maua ma ne chalo gi winyo ma ne ni e wi yien machielo mar chestnut.
E higano, ng’injo mag yien Darling ne ogolo lum ma ne oumo gi kuthe ma ralum. Kuthego ne ng’ich kendo ne ng’ich ahinya ma ne nyalo miyo ng’ato okaw ni gin cactus. Oganda ok ng’eny ahinya, nitie ng’injo madirom 100, to Darling osepidho moko kendo oketo geno. En kaachiel gi osiepne moro bende negitudore gi Charles Maynard kod William Powell, jogo ariyo mane gin jolony ariyo mag weche mag anyuola mag yien e Suku mar Sayans mar Alwora kod Bung' e Skul mar New York mar Syracuse (Chuck gi Bill notho). Machiegni, ne gichako timo nonro kuom yiend ng’injo ma ne ok otiyo gi pesa mang’eny kuno. Darling nomiyogi ng’injo moko kendo nopenjo jo sayans ka be ginyalo tiyo kodgi mondo giduokgi. Darling nowacho kama: “Ma nenore ni en gima duong’ ahinya.” “Piny Amerka duto ma yo wuokchieng’.” Kata kamano, bang’ higni machuok, yien mare owuon notho.
Chakre Jo-Ulaya nochako dak e piny Amerka ma Nyanduat, weche ma ne ondiki e wi bungu mag pinyno osebedo ka ng’eny ahinya. Kata kamano, paro ma Darling nogolo sani okawe gi ji mang’eny kaka achiel kuom thuolo ma nigi geno ahinya mar chako loso wachno – e chakruok mar higa ni, riwruok mar piny mangima mar konyo joma ochando ne oketo chenro mar Maynard kod Powell. Ne en mich maduong’ie moloyo ma ne omiye yunivasiti. Nonro ma joma ng’iyo weche mag anyuola timo miyo joma ng’iyo weche mag alwora ng’ado bura e yo manyien kendo ma seche moko ok yot, ni loso piny ma ng’ato odakgo ok nyis ga ni onego odok e puoth Eden ma ne pok okethore. To, nyalo nyiso ni warwako tich ma wasekawo: injinia mar gik moko duto nyaka gik ma dongo.
Oboke mag chestnut gin mabor kendo nigi lak, kendo gin kaka ng’injo ariyo matindo ma ralum ma oriwre bang’e nyaka e ng’injo ma diere mar oboke. E giko achiel, oboke ariyo oriwre e kor yien. E giko machielo, giloso ng’ut ma nigi ng’injo, ma kinde mang’eny ng’injono ng’injo e bathgi. Gima ne ok ogeno ni ng’ato ng’ado e kind gode ma ralum kod kuoyo ma ne ni e bungu, kendo paro ma ok nyal yiere ma ne ji ma ne wuotho ​​e got ne paro ne miyo ji ng’iyogi, kendo ne giparo wuodhgi ma ne gidhie e bungu ma ne chon ne nigi yien mang’eny ma nigi teko.
En mana kuom somo kod paro ma wanyalo winjo tiend yiendegi maber. Lucille Griffin, jatend riwruok mar jokonyruok mag Amerka, nondiko chieng’ moro ni kuno ibiro neno yien ma nigi ng’injo mang’eny ahinya ma e kinde ng’ich, maua ma ng’injo kendo ma ng’injo e wi yienno “chalo gi yamo ma ng’injo ma ne ng’injo e wi got,” ma miyo iparo gik ma ne otimore kuom wuonwa maduong’. E kinde ng’ich, yienno biro pong’o kendo, kendo e kindeni, yienno biro pong’o ng’injo ma ng’injo ma oumo ng’injono. Thoreau ma ne nigi chir nondiko e “Walden” kama: “Ka ng’injo ne osechwe, ne aketo nus mar ng’injo e kinde chwiri.” “E kindeno, ne en gima mor ahinya wuotho ​​e bungu ma onge giko ma ne ni Lincoln e kindeno.”
Gik ma ng’ato nyalo geno ahinya. Mopogore gi yien mag oak ma ng’ado mana ng’injo e kind higni machuok, yien mag chestnut kelo cham mang’eny mag ng’injo e kinde ng’injo ka higa. Bende, ng’injo yot ng’injo: inyalo ng’injo kendo chamo ng’injo ma ok owang’. (Tem tiyo kod acorn ma nigi tannin mang’eny-kata kik itim kamano.) Ng’ato ka ng’ato chamo ng’injo: ng’injo, ng’injo, ng’injo, winy, dhano. Jopur weyo ng’ombegi kendo giyudo mo e bungu. E kinde Krismas, gach okolo ma ne opong’ gi yiend ng’injo ne wuok e gode nyaka e boma. Kamano, adier ne giwang’ gi mach ma ne owang’. William L. Bray, ma ne en jatend skul ma ne Maynard kod Powell notiyoe bang’e, nowacho kama: “Iwacho ni e kuonde moko, jopur yudo omwom mang’eny kuom uso lum moloyo gik moko duto ma ne itiyogo e pur.” Ne ondike e higa mar 1915. En yien mar ji, ma thothne dongo e bungu.
Bende, omiyowa gik mathoth moloyo mana chiemo kende. Yien mag chestnut nyalo dongo nyaka fut 120, kendo fut 50 mokwongo ok keth ng’injo kata ng’injo. Mano e lek mar jogo ma ng’ado yien. Kata obedo ni ok en yien ma ber moloyo kata ma nigi teko moloyo, odongo mapiyo ahinya, ahinya ahinya ka odongo kendo bang’ ng’ado kendo ok otho. Kaka ng’injo mar ng’injo mag gari kod ng’injo mag simu ne okadho ng’injo mag ng’injo, Chestnut nokonyo e gero piny Amerka ma ne nigi ng’injo mang’eny. Gana gana gi gana mag udi mag ng’iepo, udi madongo kod kanisa ma olosi gi yien mag ng’iepo pod ochung’; jandik moro e higa mar 1915 noparo ni mano e kit yien ma ne ng’ado ahinya e piny Amerka.
E kuonde mang'eny ma yo wuokchieng'-yiende chakore e Misisipi nyaka e Misisipi, kendo chakre e dho nam Atlantic nyaka e Aora Misisi-yiende mag kasen bende gin achiel kuom yiendego. To e Apalachia, ne en yien maduong' ahinya. Bilionde mang’eny mag yien madongo odak e godegi.
Owinjore ni tuo mar Fusarium wilt ne oneno mokuongo e boma ma New York, maen e rangach mar oganda mang'eny ma Amerka. E higa mar 1904, ne oyudo tuo moro makende e kor yien moro mane dhi rumo e kar rito lee mag Bronx. Jotim nonro ne ofwenyo mapiyo ni okuonde makelo tuo mag bacteria (ma bang'e iluongo ni Cryphonectria parasitica) ne ochopo e yien mane okel e pinje mamoko chakre higa mar 1876. (Kinde mang'eny nitie thuolo e kind kelo kit yien moro kod fwenyo chandruoge ma nenore ayanga.)
Bang’ kinde matin, ji e stets mang’eny nonyiso ni yiende ne dhi tho. E higa mar 1906, William A. Murrill, jalony mar mycology e puodho mar New York Botanical Garden, ne ogoyo oboke mokuongo mar sayans ewi tuo no. Muriel nonyiso ni ng’injoni kelo ng’injo ma ng’injo ma ng’injo ma ng’injo e kor yien mar ng’injo, ma bang’e miyo yienno bedo maler e alwora mar kor yien. Ka gik ma konyo ringruok kod pi ok nyal ng’iel kendo malo kendo piny e ng’injo mag lum ma ni e bwo lum, gik moko duto ma ni e wi ring’o mar tho biro tho.
Jomoko ok nyal paro-kata ok gidwar ni jomoko opar-yath ma lal e bungu. E higa mar 1911, kambi moro moro mar sikund nyithindo e piny Pennsylvania ma en Sober Paragon Chestnut Farm, ne oyie ni tuo no ne “okalo mana luoro.” Bedo gi jondiko ma onge ting’ kuom kinde malach. Ne oloro puodhono e higa mar 1913. Higni ariyo mokalo, piny Pennsylvania noluongo komiti mar tuoche mag ng’injo, ma ne omiye ratiro mar tiyo gi dola 275,000 mag Amerka (pesa maduong’ ahinya e kindeno), kendo ne olando ni ne gibiro keto teko mar kawo okang’ mar kedo kod litno, moriwo nyaka ratiro mar ketho puothe mag ng’ato ka ng’ato. Joma ng’iyo weche mag tuoche wacho ni onego ogol yien duto mag chestnut ma ni machiegni gi kilomita moko manok e nyim kama tuo maduong’no yudoree mondo okel gik ma nyalo geng’o mach. To oyangore ni fungus ni nyalo ng’ado e yien ma onge tuo, kendo spores mage yudo tuo gi yamo, winy, winyo madongo kod ji. Ne oweyo chenrono.
Ka higa mar 1940 ochopo, chiegni ni ne onge yien maduong’ ma ne oyudo tuwono. E kindegi, nengo mar dola bilionde mang’eny oseket oko. Kaka fusarium wilt ok nyal dak e lowo, ng’injo mag ng’injo dhi nyime dongo, kendo ng’injo mokalo milion 400 pod odong’ e bungu. Kata kamano, Fusarium wilt noyudo kar kano pi e yien mar oak kama ne odak e iye ma ok okelo ketho maduong’ ne ng’at ma ne odak e iye. Kowuok kuno, olandore mapiyo nyaka e yien manyien mag chestnut kendo ogoyogi kendo piny, ma kinde mang’eny okawo kinde malach kapok gichopo e kinde ma ginyalo dongoe yien.
Joma loso yien oseyudo yore moko: oak, pain, walnut, kod aburu. Gik ma itiyogo e loso lewni, ma en tich machielo maduong’ ma geno yien mag chestnut, oselokore otiyo gi gik ma ji loso gi yien ma ji loso. Kuom jopur mang’eny ma jodhier, onge gima onego gilok: onge yien machielo ma dongo e pinyno ma miyo jopur kod le maggi kalori kod protin mang’eny ma nono, ma nyalo geno kendo ma nigi kalori mang’eny. Inyalo wacho ni ng’ol mar ng’ato nyalo tieko tim ma pile pile ma Jo-Apalachian timo e puodho ma ginyalo tiyogo giwegi, ma miyo ji ma ni e alworano bedo gi yiero ma nenore maler: dhi e kar ng’iewo makaa kata dhi mabor. Jandik-zaburi ma Donald Davis nondiko e higa mar 2005 kama: “Nikech tho mar yiend ng’injo, piny duto osetho, ma golo oko timbe mag rito ngima ma ne nitie e Got Appalachian kuom higni mokalo mia ang’wen.”
Powell nodongo mabor gi piny ma ne odak e iye kod piny ma ne odakgo. Wuon-gi ne otiyo e Jolweny mar Ndege kendo nodhi dak e ot mar familia mare: Indiana, Florida, Jerman, kod gwenge ma yo nyandwat mar Maryland. Kata obedo ni notiyo kuom kinde malach e New York, weche ma ne owacho ne osiko ka otiyo gi weche ma ne owacho e yo ma ok ng’iyore to ma ne oting’o weche ma ne oting’o weche ma ne ok nenre ahinya e piny ma milambo. Kido mare mayot kod yo mayot mar loso lewni pong’o ng’ato gi nyawadgi, ka oting’o jeans ma nenore ni onge giko mar sati ma ng’ato nyalo rwako. Wach ma ohero ahinya en “wow”.
Powell nigi chenro mar bedo laktar mar le nyaka chop kama profesa moro ma somo weche mag anyuola osingone ni obiro bedo gi geno mar pur manyien kendo ma nigi lum ma dongo dongo ma luwore gi yien ma oselokre e anyuola ma nyalo kelo nyalo mare owuon mar geng’o yien kod tuoche. “Ne aparo ni, wow, ok ber mondo ilos yien ma nyalo rito ng’ato kuom gik ma nyalo ketho yien, kendo ok owinjore ipidgi yath moro amora ma nyalo ketho yien?” Powell nowacho kama. “En adier ni piny mangima ok luwo paro ma kamano.”
Ka ne Powell ochopo e skul ma ne odhi e skul maduong’ mar Utah e higa mar 1983, ne ok opar ahinya. Kata kamano, ne otimore ni ne odonjo e kar nonro mar jalony moro ma nono weche mag ngima, kendo ne otiyo kuom virus ma ne nyalo ketho teko mar ng’injo mar ng’injo. Tem ma ne gitimo mar tiyo kod virusno ne ok odhi maber ahinya: ne ok olandore owuon kuom yien nyaka yien, omiyo ne nyaka olos kaka owinjore gi kit fungi mang’eny ma ng’ato ka ng’ato nyalo ng’ado. Kata obedo ni ne otimore kamano, Powell ne omor ahinya gi wach mar yien maduong’ ma ne olwar piny kendo nomiyo yo mar sayans ma ne nyalo konyo e tieko tim marach ma ne dhano timo. Ne owacho kama: “Nikech ne ok watiyo maber gi mwandu magwa ma ne wuotho ​​e piny mangima, ne wakelo gik ma kelo tuoche e pinyno e yo ma ok wang’eyo.” “Ne aparo ni: Wow, wachni en gima ber. Nitie thuolo mar duoko wachno.”
Powell ne ok en ng’at mokwongo ma ne otemo golo gik ma ne okethore. Bang’ ka ne oneno maler ni yien mag Amerka ne dhi kethore, USDA notemo pidho yien mag China, ma gin yien ma nyalo geng’o ng’injo, mondo ong’e ka be kit yienno nyalo kawo kar yien mag Amerka. Kata kamano, yien mag chestnut dongo ahinya oko, kendo gin kaka yien ma nyago olembe moloyo yien ma nyago olembe. Ne gin matin ahinya e bungu gi yien mag oak kod yien madongo mamoko mag Amerka. Ogeng’o dongruok margi, kata githo mana matin. Jo sayans bende notemo loso yien ma wuok Amerka kod China kanyachiel, ka gin gi geno mar yudo yien ma nigi kido mabeyo mag yien ariyogo. Gik ma sirkal ne timo ne ok odhi maber kendo ne oweyogi.
Powell ne otieko tiyo e sikund mar State University mar New York mar Sayans mar Alwora kod Bungu, kama ne oromoe gi Chuck Maynard, jalony mar lony mar genes mane pidho yien e kar ranyisi. Higni machuok mokalo, jo sayans noloso ng’injo mokwongo ma ne olosi e yo ma ok owinjore gi ng’injo ma miyo taba bedo gi teko mar geng’o tuoche ma kelo tuoche mondo otimgo ranyisi mag lony moloyo tiyo kode e yo moro amora mar ohala. Maynard (Maynard) nochako ng'iyo lony manyien, e sama nonyonyo lony ma konyo motudre kode. E kindeno, Darling ne nigi kodhi moko kendo ne en gi pek: loso yien mag Amerka.
E higni gana gi gana mag yore machon mag dongo yien, jopur (kod jo sayans ma sani) osebedo ka ng’ado yien mopogore opogore ma nigi kido ma gidwaro. Bang’e, genesgo riwre kanyachiel e yoo mapile, kendo ji yiero gik ma nyalo miyo gibed gi ng’ich ma nigi ng’ich ma malo—olembe madongo, mamit ahinya kata ma ok nyal yudo tuoche. Kinde mang’eny, okawo anyuola mang’eny mondo olos gimoro. Okang’no dhi mos kendo kelo ywak matin. Darling ne penjore kapo ni yo ma ne otiyogo ne dhi kelo yien maber mana kaka kaka ne odongo e bungu. Ne owachona kama: “Aparo ni wanyalo timo maber moloyo.”
Injinia mar jin nyiso bedo gi chiko maduong’: kata ka jin moro wuok kuom kit lee ma ok owinjore, inyalo yiere mondo otigodo gi gino moro kendo ikete e genome mar gimoro mangima. (Gik ma ngima ma nigi jin ma wuok e kit gik mopogore opogore ‘ilokogi.’ Machiegni, jo sayans oseloso yore mag loko genome mar gik ma gidwaro ng’ado e yo makare.) Teknoloji ma kamano singo ni gibiro timo gik moko e yoo makare kendo mapiyo ma pok ne otimre chon. Powell oyie ni mano nenore ni owinjore ahinya gi yien mag Amerka, ma oluongo ni “yien ma chiegni bedo malong’o chuth”—yien ma nigi teko, madongo, kendo ma nigi gik mathoth ma nyalo miyo gibed gi chiemo, ma dwaro mana loso gik moko makende ahinya: yien ma nyalo geng’o tuoche ma kelo tuoche.
Ayie gi wachno. Ne owacho kama: “Nyaka wabed gi jo-injinia e tijwa.” “Chakre gedo nyaka gedo, ma en mana kit gik ma ng’ato timo giwegi.”
Powell kod Maynard wacho ni nyalo kawo higni apar mondo oyud gik ma miyo ng’ato bedo gi teko mar geng’o tuoche, mondo olos teknoloji mar medogi e gik ma miyo ng’ato bedo gi teko mar geng’o tuoche, kae to odongogi. Powell nowacho kama: “Wan mana ka waparo. "Onge ng'ama nigi jin moro amora ma miyo fungi bedo gi teko mar kedo gi fungi. Adier, ne wachako ka wan kama onge gimoro."
Darling nodwaro kony kowuok kuom riwruok mar Amerka ma en riwruok ma ok yudo ohala mane ochakre e chakruok mar higni mag 1980. Jatelo mare nonyise ni en adier ni ne olalo. Gichiwore mar keto gik moko e kindgi kendo gimedo bedo gi ritruok e wi loso gik ma nyalo ketho gik moko, ma osemiyo joma rito alwora kwedogi. Kuom mano, Darling noloso riwruok mare owuon ma ok yudo ohala mar yudo omwom mar tij injinia mar nyuol. Powell nowacho ni riwruogno noondiko cheke mokwongo ne Maynard gi Powell mar dola 30,000. (E higa mar 1990, riwruok mar pinyno notimo lokruok kendo oyie gi riwruok mar Darling ma ne dwaro ng’ado bura kaka ng’at ma ne ochung’ne ng’ado bura mokwongo, kata kamano, jokanyo moko ne pod nigi kiawa kata ne ok giyie chuth gi ng’ado bura mar ng’ado bura.)
Maynard kod Powell ni e tich. Chiegni ni mapiyo, chenro mar kinde ma ne giketo ne onenore ni ok en adier. Gima mokwongo ma nyalo geng’o en ng’eyo kaka inyalo pidho yiend ng’injo e kar ranyisi. Maynard ne otemo ruwo oboke mag kasta kod homon mar dongruok e sende mar plastik ma oluor ma ok odhi matut, maen yo mane itiyo go e pidho yien mag poplar. Oyangore ni mano ok en gima nyalore. Miti manyien ok bi dongo ng’injo kod ng’injo ma wuok kuom sel makende. Maynard nowacho kama: “An jatelo e piny mangima e weche mag nego yien mag ng’injo.” Jalony ma ne timo nonro e skul maduong’ mar Georgia, ne puonjo Maynard kaka onego owuok e ng’ado lum nyaka e ng’ado lum ma luwo bang’e.
Manyruok mar jin ma kare-tich ma Powell notimo-bende ne onenore ni en gima tek. Ne otiyo gi higni mang’eny e timo nonro kuom gimoro ma nyalo ketho gik ma nyalo kelo tuoche ma ng’ato nyalo ng’ado, to ne oweyo gino nikech ne en gi parruok ni nyalo bedo ni oganda ok yie gi yien ma nigi winyo. Bende, nodwaro jin ma nyalo geng’o tuoche ma kelo tuoche e yien mag chestnut, to ne oyudo ni rito yienno oriwo jin mang’eny (ne gifwenyo ni nitie jin ma dirom auchiel). Bang’e, e higa mar 1997, ng’at ma ne watiyogo noduogo kowuok e chokruok mar sayans kendo nondiko weche ma ne ondiki e wigi kod kaka ne gidhi nyisogi. Powell nondiko wi wach moro ma wiye wacho ni “Nyiso mar oksalat oksidase e yien ma olosi gi gik ma nyalo ketho ringruok miyo ng’ato bedo gi teko mar geng’o oksalat kod fungi ma kelo oksalat.” Kuom nonro mane otimo kuom midhusi, Powell nong'eyo ni okunge mag wilt golo asid mar oksalik mar nego ng'onge mar singe kendo keto chiemo mayot e ich. Powell nofwenyo ni ka ng’injo nyalo loso oksalat mare owuon (protin makende ma nyalo ketho oksalat), to mano nyalo miyo onyalo geng’ore owuon. Ne owacho kama: “Mano ne en kinde ma ne atimoe Eureka.”
Oyangore ni yien mang’eny nigi jin ma miyo ginyalo loso oksalat oksidase. Kuom jatim nonro ma ne omiyo wachno, Powell noyudo kit ngano mopogore opogore. Japuonjre moro ma ne otieko sikul ma malo miluongo ni Linda Polin McGuigan noloso teknoloji mar “gun mar jin” mondo oket jin e ich ma dongo e ich, ka en gi geno ni inyalo ketogi e DNA mar nyathi ma pod ni e ich. Jinno nodong’ e ich kuom thuolo matin, to bang’e ne olalo. Jotim nonrogo noweyo yo ma ne gitiyogo kendo ne giloko yo ma ne gitiyogo gi bakteria ma ne oseloso chon ahinya yo mar ng’ado DNA mar gik mamoko ma ngima kendo keto gik ma ngimagi. E piny, gik matindo tindo medo gik ma miyo ng’at ma okawogi loso chiemo ma nigi bakteria. Joma ng’iyo weche mag anyuola ne odonjo e bakteriano mondo onyalo keto anyuola moro amora ma ja sayans dwaro. McGuigan ne oyudo nyalo mar medo gik ma ng’ato nyalo ng’ado e wi ngano kod gik ma ng’ato nyalo ng’ado e wi ngano. Ka protinno oting’o ler e bwo gino ma neno gik matindo, protinno biro golo ler ma ralum, ma nyiso ni oseket maber. (Timno noweyo tiyo kod protin ma keto ranyisi mapiyo-onge ng’at ma ne dwaro yien ma nyalo rieny.) Maynard noluongo yo ma ne gitiyogo ni “gimoro ma ng’ich moloyo e piny.”
Bang’ kinde, Maynard gi Powell ne ogero kar loso gik moko ma ng’we ng’ar, ma sani osechopo e gorofa mang’eny mag ot maduong’ ma ne otim nonro kuom bungu ma ne olosi e higni mag 1960, kaachiel gi ot manyien ma ne rieny ma ne ni e oko mar skul. Okang’no mokwongo oriwo yiero nyithindo ma dongo e sel ma chalre (thoth nyithindo ma olosi e laboratori ok tim kamano, omiyo onge tiende loso klon) kendo keto gik ma dongo mag ngano. Sel mag nyathi, kaka agar, gin gik machalo gi puding ma iwuok kuom algae. Mondo olok nyathi ma ne pod ni e ich obed yien, jotim nonrogo ne omedo gimoro ma miyo nyathino dongo. Gik ma nigi plastik mathoth ma nigi yien matindo ma onge ng’injo inyalo keto e shelf e bwo taya ma nigi teko ma rieny. Bang’e, jo sayansgo notiyo gi homon ma miyo yiendegi dongo, ne gipidho yiendegi ma ne gin-go chon e pong’o ma ne opong’ gi lowo, kendo ne giketogi e ot ma ne nyalo rito ng’ich mar yien. Ok gino gino miwuoro ni yien ma ni e kar ranyisi ok ber ka gin oko. Omiyo, jotim nonrogo ne oketogi kanyachiel gi yien mag bungu mondo giyud gik ma tek to pod nyalo geng’o yien mondo otimnegi nonro e puoth.
Higa ariyo mokalo, Hannah Pilkey maen japuonjre mane otieko sikul e kar laboratori mar Powell, ne onyisa kaka anyalo timo kamano. Ne opur fungus ma kelo tuoche mag bakteria e divai matin mar plastik. E yo ma olorni, gik ma kelo tuoche ma rangi ne en mar orange nenore ni ok rach kendo chiegni ni ber. En gima tek paro ni en e ma okelo tho mang’eny kod ketho.
Giraffe ma ne ni piny ne oumo piny, noketo ranyisi kuom ng’et yien matin ma ne borne romo milimita abich, notimo ng’injo adek mowinjore gi ng’injo, kendo noketo ng’injo e wi ng’injono. Ne oumogi gi ng’injo mar plastik. Ne owacho kama: “Ochalo gi band ma ng’ato nyalo ng’ado.” Kaka yienni en yien ma ok nyal geng’o “ng’ado” yien, ogeno ni tuo mar mzabibu biro landore mapiyo ahinya kowuok e kama ne oketie ng’injo kendo bang’e biro orumo yien matindo. Ne onyisowa yien moko ma ne nigi genes mag ngano ma ne osetiyogo chon. Infeksionno yudore mana e kama ng’ato owang’e, kaka dhok matin ma nigi rangi mar orange ma ni machiegni gi dhok matin.
E higa mar 2013, Maynard kod Powell nolando ni ne giyudo loch e nonro ma ne otim kuom gik ma ng’ato nyalo ng’ado: Higni 109 bang’ ka ne osefweny tuo mar ng’injo ma Amerka, ne giloso gimoro ma ne nenore ni nyalo geng’ore owuon, kata ka ng’injo mang’eny ma nyalo ng’injo nyalo kethogi. Mondo omiye luor kuom ng’at ma ne omiyegi pesa mokwongo kendo ma ne nigi chuny mar ng’wono ahinya, noketo dola madirom 250,000, kendo jotim nonro osebedo ka miyo yiende nyinge. Mano iluongo ni Jahera 58.
Chokruok ma higa ka higa mar Riwruok mar Amerka ma ne ochung’ ne piny New York ne otim e otel moro matin ma ne ni oko mar New Paltz e odiechieng’ ma ne koth chwe e dwe mar apar higa mar 2018. Ji madirom 50 ne ochokore kanyachiel. Chokruokno ne en romo mar sayans kendo ne en romo mar loso gik moko. E ot moro matin ma ne itimoe chokruok, jokanyo ne ng’iewo bag mag Ziploc ma ne opong’ gi njugu. Chopo ni ne en okang' mokuongo bang' higni 28 ma Darling kata Maynard ne okbie. Mathando mag thieth ne omiyo gin ariyogi duto ok gidhi. Jatend klabno, Allen Nichols, ne owachona kama: “Wasebedo ka watimo kamano kuom kinde malach ahinya, kendo chiegni ni higa ka higa wabedo ma oling’ kuom jogo mosetho.” Kata kamano, chuny ji pod nigi geno: yien ma olosi e yo ma ok owinjore osekalo kuom higni mang’eny mag temo matek mag neno ni yienno nigi arita kendo ni otiyo maber.
Jokanyo mag sula ne omiyo puonj matut kuom chal mar yien ka yien maduong’ ma ne odak e piny New York. Pilkey kod jopuonjre mamoko ma ne otieko skulno nonyiso kaka inyalo choko kendo kano lum ma ng’we ng’ar, kaka inyalo pidho yien e bwo taya mag ot, kod kaka inyalo pong’o lowo gi tuoche ma nyalo kelo ng’ol mondo yien odak kuom kinde malach. Joma nigi ng’ut cashew, ma thothgi ng’ado lum kendo dongo yiendegi giwegi, ne penjo josayans matindo penjo.
Bowell noketo piny, ka orwako gima ne nenore ni en yunifom ma ok owinjore mar sula ni: sati ma ne oting’o ng’ute ma ne oting’o e jeans. Gima ne odwaro timo ka en gi paro achiel—tich ma ne otiyo kuom higni piero adek ma ne oik kaluwore gi gino mane Herb Darling dwaro mar yudo kendo lum—en gima ok timre ahinya e kind jo sayans ma nigi somo, ma kinde mang’eny timo nonro e kind higni abich mag chiwo pesa, kae to Duoko ma ne omiye genono imiyo jomoko mondo otimgo ohala. Don Leopold, mane watiyo kanyachiel e Apis mar Sayans mar Alwora kod Bungu mag Powell, nowachona kama: “Oketo pach ahinya kendo nigi ritruok.” "Oketo ng'injo. Ok okethore gi gik mamoko mang'eny. Ka nonro notimo dongruok, jotend skul maduong' mar New York (SUNY) notudore kode kendo kwayo mondo omiye ratiro mar loso yien mare mondo skul maduong' oyud ber kuome, to Powell nodagi. Ne owacho ni yien ma oloki gi genes gin kaka yien ma ji machon.
Kata kamano, nomiyogi chik kama: Bang’ loyo gik mang’eny ma ne nyalo geng’ogi e yor teknoloji, koro yien ma ne olosi e yo ma ok owinjore nyalo yudo pek maduong’ie moloyo: sirkal mar Amerka. Jumache moko mokalo, Powell nooro fail ma nigi pej madirom 3,000 ne Ofis mar Puoth mar Amerka ma nigi ting’ mar yie gi yien ma oselokre e yo ma ok owinjore. Mano chako yo ma riwruogno ng’adogo bura: ng’iyo kwayo, kwayo paro mag ji, loso oboke mar kaka gik moko nyalo ketho alwora, kwayo paro mag ji kendo kendo ng’ado bura. Tichno nyalo kawo higni mang’eny. Ka onge ng’at ma ng’ado bura, tijno nyalo weyo. (Kinde mokwongo mar ji duto mondo ogol paro pok oyabere.)
Jotim nonrogo nigi chenro mar oro barupe mamoko ne Ofis mar Chiemo kod Yath mondo eka opar kaka njugu ma olosi e yore mag genes nyalo bedo maber e chiemo, kendo Ofis mar Rito Gik Motudore gi Piny biro nono kaka yienni nyalo ketho alwora e bwo Chik mar Pinyruoth mar Yath ma Nego Yien, ma dwarore ne yien duto ma olosi e yor genes. gik ma ngima. “Ma en gima tek moloyo sayans!” ng’at moro ma ne ni e kind jowinjo nowacho kamano.
"Ee." Powell ne oyie gi wachno. "Sayans en gima kelo mor. Omiyo ng'ato bedo gi paro ma ok kare." (Bang’e ne owachona kama: “Rieko gi riwruoge adek mopogore opogore en gima ng’ato nyalo timo mokalo kiewo. Adier, mano nego loso gik manyien e rito alwora.”)
Mondo onyis ni yiengi nigi arita maber, jogo ma ne ochung’ ne Powell notimo pim mopogore opogore. Ne gimiyo oksalat oksidase ma ng’we ng’ar ma ne ng’we ng’ar. Ne gipimo dongruok mar fungi ma konyo e lowo. Ne giweyo obokego e pi kendo ne ginono kaka ne ginyalo mulo t. Onge gik ma ok beyo ma ne oneno e nonro moro amora-e adier, kuom adier, tije mag chiemo ma ne oloki gi genes ber moloyo it yien moko ma ne ok oloki. Jo sayans neoro njugu go e kar nonro mar piny Oak Ridge kod kar nonro mamoko e piny Tennessee mondo otimnegi nonro, kendo negiyudo pogruok moro amora gi njugu ma olosi gi yien ma ok oloki.
Gik ma kamago nyalo jiwo jotend piny. Chiegni ni ok gibi dwoko mor jogo ma kwedo GMOs. John Dougherty, ja sayans oseritaya kowuok e Monsanto, ne omiyo Powell kony mag rieko maonge chudo. Ne oluongo jogo ma ne odagi ni “joma ne odagi.” Kuom higni mathoth, riwruoge mag rito alwora osebedo ka jiwo ni tero jin e kind kit lee ma nigi tudruok mabor biro kelo gik ma ok ipare, kaka loso “lum maduong’” ma ng’eny moloyo yien ma dongo dongo, kata keto jin ma oko ma nyalo miyo ng’at ma odak e iye obed gi nyalo mar lokore ma kelo hinyruok e DNA mar kit lee. Bende gin gi kihondko ni kembe tiyo kod yore mag loso gik moko mondo giyud ratiro mar loso gik moko kendo rito gik mangima.
Kuom sani, Powell nowacho ni ne ok oyudo pesa moro amora achiel kachiel kuom joma tiyo e kar loso gikmoko, kendo ne ochung’ motegno ni pesa ma ne omiye kar timo nonro “ok otwe.” Kata kamano, Brenda Jo McManama, jatend riwruok moro miluongo ni "Riwruok mar Riwruok mar Joma Pinyre", ne onyiso winjruok mane otim e higa 2010 mane Monsanto ne omiye Chestnut Foundation kod duond riwruok kode ma New York Sura ni ne omiye ratiro mar keto weche ariyo mag loko nyuol. (Powell ne owacho ni chudo mag kende, koriwo Monsanto, kwano okilo matin moloyo 4% mar omwom duto mar tich.) McManama ogeno ni Monsanto (mane oyudo gi Bayer e higa 2018) dwaro ling'ling' mar yudo ratiro mar loso gikmoko kuom siro gino maneno ni en duoko mar yien no e kinde mabiro. Projekt ma ok ng’iyore owuon. Ne owacho e yo maler kama: “Monsan en ng’at marach duto.”
Powell nowacho ni ratiro ma ne ondiki e winjruok ma ne otim e higa mar 2010 oserumo, kendo kuom nyiso weche matut mag yien mare e buge mag sayans, osemiyo ng’ato ok nyal yudo ratiro mar yienno. Kata kamano, ne ofwenyo ni mano ne ok bi golo parruok duto ma ne en-go. Ne owacho kama: “Ang’eyo ni ng’ato nyalo wacho ni in mana ng’at ma nyalo ng’ado bura ne Monsanto.” "Inyalo timo ang'o? Onge gima inyalo timo."
Madirom higni abich mokalo, jotelo mag riwruogno mar Amerka ma ne ochung' ne weche mag ng'injo ne ong'ado e paro ni ok ginyal chopo gigo mane gidwaro kuom keto leo mopogore opogore kende, omiyo ne giyie gi chenro mar Powell mar loso anyuola. Okang’ ma ne okawno ne okelo pogruok moko. E dwe mar Adek higa mar 2019, jatelo mar Romo mar Massachusetts-Rhode Island, Lois Breault-Melican, noweyo tich, ka owacho ni chenro mar Ekoloji mar Piny mangima (Global Justice Project), en riwruok makedo gi injinia mag jin ma yudore e boma mar Buffalo. Projek mar Ekoloji mar Chik) ng’ado bura; chwore Denis Melikan bende nowuok e burano. Dennis nonyisowa ni chwo gi mon ne nigi kihondko ahinya ni yien ma Powell noloso nyalo nyiso ni gin “faras mar Trojan,” ma ne oyango yo ne yien mamoko ma itiyogo e ng’iepo mondo oket teko mang’eny moloyo kokalo kuom loso gik ma ng’ato nyalo ng’ado e wi yien.
Susan Offutt, jalony e weche mag pur, tiyo kaka jatend Komiti mar Skul mar Pinyruoth mar Sayans, Injinia kod Thieth, ma ne otimo nonro ewi teknoloji mar bungu e higa mar 2018. jogo ma kwedo GMO. “En ang’o ma en ber ma iye mar bungu?” ne openjo, kaka ranyisi mar chandruok moro, yo ma ne itiyogo ne ok otieko. “Be bungu nigi bergi giwegi? Be wan gi ting’ mar kawo wachno e paro sama watimo yiero mag donjo e gik moko?”
Thoth jo sayans ma asewuoyogo onge gi gimomiyo onego gibed gi parruok ahinya kuom yien ma Powell ochung’ne, nikech bungu oseyudo ketho maduong’ ahinya: ng’ado yien, ng’ado mula, loso dongruok, kod kwan mar yien kod tuoche ma okrum ma ketho yien. E kindgi, ng’injo mar ng’injo osefwenyore ni en nyasi mar chako. Gary Lovett, ma en jalony e ng’iyo gik ma ngima e bungu e kar loso gik ma ngima e piny ma millbrook, New York, nowacho kama: “Kinde duto wakelo gik manyien ma ngima chuth.” “Gik ma ng’ato nyalo timo ka ng’ato otimo gik ma olosi e yo ma ok owinjore en matin ahinya.”
Donald Waller, jalony e ng’iyo gik ma dongo e bungu ma oseweyo tich machiegni e skul maduong’ mar Wisconsin, nodhi nyime gi timo kamano. Ne owachona niya: “E yo achiel, agolo paro matin e kind gik ma nyalo kelo luoro kod duoko maber. E yo machielo, asiko mana ka agolo wich mondo ayud gik ma nyalo kelo luoro.” Yadhni ma oselokre e yo ma ok owinjore nyalo kelo luoro ne bungu. Mopogore gi mano, “oboke ma ni e bwo michno opong’ mana gi ink.” Ne owacho ni yien ma ok nyal ng’injo, gikone biro locho e bungu ma opong’ gi lwenyni. Ji dwaro bedo gi geno. Ji dwaro ranyisi. ”
Powell ohero bedo mayom, kata kamano, joma nigi kiawa kuom loso gik ma ng’ato odongogo nyalo ywak. Ne owacho kama: “Ok giket puonj kuoma.” “Ok gin gik ma ochung’ne sayans.” Ka jo-injinia oloso nyamburko kata simu mabeyo moloyo, onge ng’at ma ng’ur, omiyo odwaro ng’eyo gima rach gi yien ma olosi maber moloyo. Powell nowacho kama: “Ma en gino ma nyalo konyowa. “Ang’o momiyo iwacho ni ok wanyal tiyo kod gino ma kamago? Wanyalo tiyo kod skrudraiva mar Phillips, to ok skrudraiva ma pile, kendo kamano bende?”
E chakruok mar Oktoba 2018, nadhi gi Powell e kar tich moro ma ok ng'ich ahinya e nyandwat mar Syracuse. Ne en gi geno ni kinde mabiro, ng’injo mag Amerka ne dhi medore. Kabedono chiegni ni onge ng’ato, kendo en achiel kuom kuonde matin ma oyiene yiende mondo otwie. Midhi madongo mag yien mag pine kod larch, ma gin gik ma ne owuok kuom nonro ma ne oseweyo kuom kinde malach, ochung’ yo wuokchieng’, mabor gi yamo ma ne ng’ich, ma miyo kama ne ng’ato winjo ka en gi luoro matin.
Jatim nonro miluongo ni Andrew Newhouse e kar kar kar nonro mar Powell osebedo katiyo kuom achiel kuom yiende mabeyo ahinya ne jo sayans maen yiende mawuok e bungu mawuok e milambo mar Virginia. Yadhno borne romo fut 25 kendo odongo e puoth yien ma nigi yien ma ng’we ng’ar ma oting’o chiel ma borne romo fut 10. Ne otweyo ng’injo mar skulno e giko mar ng’injo moko mag yienno. Newhouse ne olero ni ofuku mar plastiki mantie iye ne omaki gi lum Darling 58 mane josayans nookwayo e dwe mar auchiel, to ofuku mar chuma ma oko mar mesh ne oketo okuonde go kik dongo bur. Gik moko duto ma itimo e piny Amerka ni e bwo rito matut mar Ofis mar Pur mar piny Amerka; kapok ogol chik, nyaka oket pollen kata njugu ma wuok e yien ma nigi gik ma omedore gi genes e chiel kata e kar ranyisi mar jatim nonro.
Newhouse notiyo kod gige ng’ado yien ma nyalo dwokore e jang’ yien. Ka ne ogolo gi ng’injo, ng’injono ne okethore kendo sandukno ne olwar. Newhouse nodhi mapiyo piyo e ofis ma ne oting’o bag ma ne luwo bang’e kendo notimo kamano kendo. Powell ne ochoko ng’injo ma ne olwar kendo noketogi e ng’injo maduong’ mar plastik, mana kaka ng’injo mar gik ma nyalo kelo hinyruok e ngima.
Bang’ duogo e kar ranyisi, Newhouse kod Hannah Pilkey ne ogoyo gik moko duto e kifungono kendo ne gigolo mapiyo njugu ma rachar e bur ma ralum. Girito matek mondo kik kuthe odonj e del, ma en gima nyalo kelo hinyruok e tich e nonro ma itimo e wi wi ng’injo. E kinde mokalo, ne gihero njugu duto ma nengogi tek ma ne olosi e yo ma ok owinjore. E kindeno, bang’e ne gin gi gik mang’eny: ne gin gi kwan mokalo 1,000. Pirkey nowacho kama: “Wan duto watimo miel matindo ma mor.”
Bang’e odiechieng’no, Powell notero ng’injogo e apis mar Neil Patterson ma ne ni e kar rwako ji. Ne en Odiechieng’ mar Joma Odak e Pinyno (Odiechieng’ mar Columbus), kendo Patterson, ma ne en Jatend-Jatend ESF ma ne ochung’ ne Joma Odak e Pinyruoth kod Kido mar Piny, ne pok odwogo kowuok e kar ng’et skulno, kama ne otelo ne nyiso kaka ne ji chamo chiemo ma ne odak e pinyno. Nyithinde ariyo kod nyathi ma nyako gitugo e kompyuta e apis. Ng’ato ka ng’ato ne ng’ado kendo chamo njugu. Powell nowacho gi kuyo kama: “Pod gin gik ma ng’ich ahinya.”
Mich ma Powell omiye nigi tije mang’eny. Ochiwo kodhi, ka en gi geno mar tiyo kod mbui ma Patterson nigo mar pidho kodhi e kuonde manyien, kama ginyalo yudoe kodhi ma oselokre e yo ma ok owinjore bang’ higni machuok. Bende, ne odonjo e weche mag loch ma ne nigi rieko.
Kane Patterson okawe e tich e higa mar 2014, ne owinjo ni Powell ne timo tem gi yien ma ne olosi e yo ma ok owinjore, mane ni kilomita matin kende kowuok e alwora ma jo Onondaga odak e iye. Gima bang’e ni e bungu ma ni kilomita moko matin e piny ma milambo mar Sirakusa. Patterson ne ofwenyo ni ka tijno dhi maber, bang’e, gik ma nyalo geng’o tuoche biro donjo e pinyno kendo ng’ado gi yien ma pod odong’ kuno, kendo mano biro loko bungu ma en gima duong’ ahinya e ng’eyo ni Onodaga en ng’a. Bende, nowinjo kuom luoro ma miyo jogo ma dwaro ng’ado bura, moriwo nyaka moko ma wuok e gwenge ma jodak kuno, kwedo gik ma olosi e yo ma ok owinjore kuonde mamoko. Kuom ranyisi, e higa mar 2015, dhoot mar Yurok ne otamo keto kuonde ma ji odak gi GMO e Nyanduat mar California nikech ne gin gi luoro kuom nyalo mar chilo cham gi gi mako rech mar salmon.
Patterson nowachona kama: “Afwenyo ni wachni notimore ne wan kae; owinjore kata kamano wabed gi mbaka.” E chokruok ma ne otim gi ESF e higa mar 2015, Powell nomiyo jokanyo mag oganda ma ne odak e piny New York wach ma ne opuonjore maber. Bang’ lendo, Patterson noparo ni jotelo moko nowacho kama: “Owinjore wapur yien!” Chia ma ne gin-go ne omiyo Patterson obedo gi bwok. Ne owacho kama: “Ne ok apar ni mano biro timore.”
Kata kamano, mbaka ma ne giwuoyogo bang’e ne nyiso ni mana matin kuomgi ema paro gadier kaka yien mar chestnut ne timo e kitgi machon. Nonro ma Patterson notimo bang’e ne onyise ni e kinde ma ne ng’anjo e kind oganda kod ketho piny ne timore e kinde achiel, sirkal mar Amerka ne tiyo kod chenro maduong’ mar golo ji e lweny gi teko kendo ng’ado negi piny, kendo ni tuwono ne osechopo. Mana kaka gik mamoko mang’eny, kit oganda ma ne ni e alworano bende osekethore. Patterson bende nofwenyo ni paro ma ji nigo ewi loso gik moko mag ng’ato mopogore ahinya. Jaloso mag Onoda miluongo ni Alfie Jacques nigi siso mar loso ng'ato kowuok kuom yien mar chestnut kendo okoro tijno. Jomoko paro ni luorono duong’ ahinya kendo kuom mano, gikwedo yien.
Paterson winjo tiend gik ariyogi. Machiegni, nowachona kama: “Ochalo gi simu mar lwedo kendo nyathina.” Ne onyiso ni nyathine duoko ot kowuok skul nikech tuwo mar korona. "Odiechieng' moro ne adhi oko duto; mondo abed gi tudruok, gipuonjore. Odiechieng' maluwo, kaka, we mondo wagol gik ma kamago." Kata kamano, kuom higni mathoth ma ne owuoyogo gi Powell nomiyo bedo gi kiawa matin. Ok osekalo kinde malach, nofwenyo ni nyithindo ma ng’eny ma wuok kuom yien 58 ma iluongo ni Darling ok bi bedo gi gik ma ne oketi, ma nyiso ni yien ma ne odongo e bungu mokwongo biro dhi nyime dongo e bungu. Patterson nowacho ni mae ne ogoyo oko chandruok maduong' moro.
E kinde ma ne wadhi limogi e dwe mar apar, nonyisowa ni gimomiyo ne ok onyal konyo chuth tij GM ne en nikech ne ok ong’eyo ka be Powell ne paro kuom ji ma ne tudruok gi yienno kata yienno. Patterson nowacho ka ng’ato ng’ado ng’ute kama: “Ok ang’eyo gima nitie kuome.” Ne owacho ni mana ka winjruok mantie e kind dhano kod ng’injo nyalo dok chien, e ma dwarore ni oyud yienno kendo.
Mondo otim kamano, nowacho ni ochung’ne tiyo kod njugu ma Powell omiye mondo olosgo pudding mar ng’injo kod mo. Obiro kelo chiemo gi e alwora mar Onondaga kendo obiro rwako ji mondo giyud kendo kitgi machon. Ne owacho kama: “Ageno ni kamano, chalo gi mos osiepni machon. Owinjore mana ni idonj e bas ka iwuok kama ne ichung’e kinde mokalo.”
Powell ne oyudo mich mar dola milion 3.2 kowuok kuom riwruok mar piny mangima mar konyo joma ochando e dwe mar achiel, ma biro miyo Powell odhi nyime kaka ochung’ ne riwruoge ma rito chike kendo medo ng’iyo gik ma ochung’ne nonro mare kowuok e weche mag anyuola nyaka e adiera mar loso piny duto. Kapo ni sirkal omiye gueth, Powell kod jo sayans ma wuok e riwruok mar Amerka ma ng’ado bura biro chako yie mondo odhi odongo. Pollen kod gik ma medore ma en-go biro ng’injo kata ng’injo e kontena ma rito mag yien mamoko, kendo gik ma biro timore ne yien ma oselokre e yo ma ok owinjore biro timore ka ok ochung’ne kama itimoe nonro ma ochung’ne. Ka iparo ni gene nyalo rito e puoth kod e kar ranyisi, wachni ok en adier, kendo obiro landore e bungu-mae en wach mar ecoloji ma jo sayans dwaro to joma ng’iyo gik moko luoro.
Bang’ ka nitie yien ma ng’ato oweyo, bende inyalo nyiewo achiel? Ee, Newhouse nowacho ni mano e chenro ma ne oket. Jotim nonro osepenjo juma ka juma ni yien nyalo yudore karang’o.
E piny kama Powell, Newhouse kod jotich wetene odakie, oyot winjo ka piny duto rito yien margi. Kata kamano, ng’ado gari mabor ahinya kowuok e puoth ma ne itimo nonro kokalo e taon mar Syracuse, parowa kaka lokruok madongo osetimore e alwora kod oganda chakre ka ng’injo mag Amerka nolalo. Chestnut Heights Drive yudore boma matin man nyandwat mar Syracuse. En yo ma ji odakie ma kawaida ma nigi yore madongo mag ng’ado mtoka, lum maler, kendo kinde ka kinde nitie yien matindo ma ng’ato nyalo loso ma opong’o e laru ma nyime. . Kambi mar yien ok dwaro ni oket yien e piny kendo. Ohala mar pur ma ne nyalo ritore owuon ma ne ochung’ne ng’injo osekethore chuth. Chiegni ni onge ng’at ma golo njugu mayom kendo mamit kuom bur mapek ahinya. Nyalo bedo ni thoth ji ok ong’eyo kata ni onge gimoro ma olal e bungu.
Nachungo kendo nachamo chiemb midhiambo mar piknik but Nam Onondaga e bwo tipo mar yien maduong' marachar mar ash. Yadhno ne opong’ gi winyo ma ng’we ng’ar ma ralum ma rieny. Ne anyalo neno buche ma winyogo timo e kor yien. Ochako weyo lum kendo onyalo tho kendo ng’injo bang’ higni machuok. Mana mondo abi kae ka awuok e ot mara e Maryland, na akalo gi nyamburko tara gi gana gi yiende mosetho, ka jang'i yiende mag pichfork mane ochung' e bath yo.
E piny Apalachia, kambi no osekuro yiende kowuok e aluora malach mar Bitlahua mondo oyud makaa mantie piny. Chuny piny ma ne oting’o makaa romo gi chuny piny ma ne oting’o chestnut chon. Oganda ma Amerka ma nigi ng’injo ne otiyo kanyakla gi riwruoge ma ne pidho yien e lowo ma ne oweyo, kendo sani yien mag ng’injo dongo e lowo ma romo eka gana gi gana ma ne oyudo masirano. Mitigo gin mana moko kuom yien ma oting’o yien ma ok nyal geng’o tuoche ma kelo tuoche mag bakteria, kata kamano, ginyalo bedo kaka yien ma anyuola manyien ma chieng’ moro nyalo ng’anjo gi yien madongo machon mag bungu.
E dwe mar Mei mokalo, kwan mar muya marach ma ne ni e kor lwasi ne ochopo 414.8 e milion achiel achiel e okang’ mokwongo. Mana kaka yien mamoko, pek ma ok en pi mar yien mag Amerka en mana nus mar carbon. Gik matin ma inyalo pidho e piny ma nyalo kawo carbon ma wuok e yamo mapiyo moloyo yien ma dongo. Ka waparo wachni, oboke moro mane ogo e gaset mar Wall Street Journal higa mokalo nomiyo paro ni, “Wabed gi puoth man kod puothe mag ng’ombe.”