Oxalates ok rach ne ji mang’eny, to joma nigi ng’injo ma nyalo lokore nyalo dwaro geng’o gik ma gichamo. Nonro ok nyis ni oxalates kelo tuwo mar autism kata ng’ol ma ok rum e ich, kata kamano, ginyalo medo nyalo mar bedo gi kidi e ng’ut ng’ato kuom ji moko.
Oksalik asid en gimoro ma yudore e yien mang’eny, kaka yien ma nigi it, alode, olembe, kakao, njugu, kod kodhi (1).
E yien, kinde mang’eny, gik moko riwre gi gik ma dongo dongo mondo olos oksalat. Nying’ ma wacho ni “asid oksalik” kod “oksalat” itiyogo kaka weche ma nyalo lokore e sayans mar chiemo.
Ng’ato nyalo loso oksalate owuon kata yudogi kuom chiemo. Bende, Vitamin C nyalo lokore obed oksalet kokalo kuom gik ma ng’ato timo e del (2).
Ka ng’ato ochamo gik moko, oksalat nyalo riwre gi gik ma nigi ng’injo mondo olos gik ma oriwo oksalat mar kalsium kod oksalat mar chuma. Otimore ahinya e ng’ut ng’ato, to bende onyalo timore e ng’ut ng’ato kod kuonde mamoko mag ng’ut ng’ato.
Kata kamano, ne joma nigi ng’iyo, chiemo ma nigi oxalates mang’eny nyalo medo bedo gi kidi e ng’utgi kod tuoche mamoko mag thieth.
Oxalate en asid ma yudore e yien, to bende inyalo loso gi ringruok. Otudore gi gik ma nigi ng’injo kendo owinjore gi loso kidi mag ng’injo kod pek mamoko mag thieth.
Achiel kuom gik madongo ma nyalo ketho ngima ng’ato ma nigi oxalates en ni ginyalo tudruok gi gik ma ni e ich kendo geng’o mondo kik giyudgi e ringruok.
Kuom ranyisi, spinach nigi gik ma kelo ng’injo mang’eny ma geng’o ringruok mondo kik okaw ng’injo mang’eny (4).
Kata kamano, en gima ber ka iparo ni gin mana gik moko ma ni e chiemo ema riwre gi oksalat.
Kata obedo ni ng’injo mar kalsium ma wuok kuom ng’injo medore, chamo ng’injo kod ng’injo kanyachiel ok keth ng’injo mar ng’injo ma wuok e ng’injo (4).
Oxalates nyalo tudruok gi gik ma nigi ng’injo ma ni e ich kendo geng’o ng’injo mar moko kuomgi, ahinya ahinya ka oriwre gi fiber.
Kaka pile, kalsium kod oksalat matin bedo kanyachiel e ng’ut ng’ato, to gidong’ ka giyudo ng’injo kendo ok gikel pek moro amora.
Kata kamano, seche moko gichokore mondo gilos kristal. E kind ji moko, kristal ma kamago nyalo miyo ng’ato obed gi kidi, ahinya ahinya ka oxalate ni malo kendo ka ng’ato ok ng’iyo gi ng’ato (1).
Kidi matindo ok kel pek moro amora, to kidi madongo nyalo kelo lit maduong’, ng’ol, kod remo e lak ka gikalo e yor lak.
Omiyo, ji ma osebedo gi kidi e ng’utgi nyalo migi paro ni mondo gigeng’ chiemo ma nigi oksalat mang’eny (7, 8).
Kata kamano, ok owinjore kendo ni jotuwo duto ma nigi kidi e ng’ut ng’ato ogeng’ oxalate chuth. Mano timore nikech nus mar oksalat ma yudore e lak ng’ato, ringre ng’ato ema loso kar ng’ado ng’ato kuom chiemo (8, 9).
Jotuwo mang’eny ma ng’iyo weche mag lak sani ndiko mana jotuwo ma nigi oksalat mang’eny e lak mondo ocham chiemo ma nigi oksalat matin (ma ok chop 100 mg e odiechieng’ achiel) kende (10, 11).
Kuom mano, en gima ber mondo itim nonro kinde ka kinde mondo ing’e ni dwarore ni iket chike maromo nade.
Chiemo ma nigi oxalates mang’eny nyalo medo nyalo mar bedo gi kidi e ng’ut ng’ato kuom joma nyalo bedo gi tuwono. Gik ma ji dwaro mondo kik gicham oksalat luwore gi kwan mar oksalat ma ni e lak.
Jomoko wacho ni oxalates nyalo bedo ni nitie tudruok gi ng’ol, ma ng’ato winjo ka en gi ng’ol ma ok rum kendo ma ok ong’ere gimomiyo.
Kaluwore gi duoko mag nonrono, jotim nonro oyie ni gik moko ariyogo ok nyal bedo ni gin gik ma kelo gik ma ng’ato chamo (12, 13, 14).
Kata kamano, e nonro moro ma ne otim e higa mar 1997 ma ne otimne mon 59 ma ne nigi tuwo mar ng’ut ng’ato ka gitiyo gi chiemo ma nigi oksalat matin kod gik ma nigi ng’ol, chiegni ni achiel kuom ang’wen ne yudo ber e ranyisi mag tuo (14).
Joma ne ondiko nonrono ne ochopo okang’ ni oxalate ma yudore e chiemo nyalo medo tuwono moloyo kelo tuwono.
Gik moko ma ji ng’eyo e mbui nyiso ni oxalates nyalo tudruok gi tuwo mar autism kata tuwo mar ng’ut ng’ato, kata kamano, nonro matin kende e ma osenono tudruok ma nyalo bedo ni nitie. Odwarore ni otim nonro mathoth.
Jomoko oyie ni chamo chiemo moting'o oxalate mang'eny nyalo kelo autism kata vulvodynia, kata kamano, nonro motim sani ok siro weche gi.
Jomoko ma dwaro chiemo ma nigi oxalate matin wacho ni ber ka ji ogeng’ chiemo ma nigi oxalate mang’eny nikech ginyalo kelo pek ne ngimagi.
Kata kamano, gik moko duto ok yot kamano. Thoth chiemo ma kamago nigi gik mabeyo kendo gin gi gik madongo ma geng’o tuoche, fiber, kod gik mamoko ma konyo e ringruok.
Chiemo mang’eny ma nigi oksalat gin chiemo mamit kendo ma nigi ng’iyo. Kuom ji mang’eny, weyogi ok owinjore kendo nyalo kata kelo hinyruok.
Moko kuom oksalate ma ichamo, bakteria ma ni e ich mari kethogi kapok oriwre gi gik ma nigi ng’injo.
Achiel kuom bakteria gi, manyinge Oxalobacterium oxytogenes, kuom adier tiyo gi oksalat kaka gino mamiyo teko. Mano dwoko piny ahinya kwan mar oksalat ma ringruok kawo (15).
Kata kamano, ji moko ok bed gi gik mathoth ma kamago e ichgi nikech yath ma kelo gik ma kelo tuoche dwoko piny kwan mar gik ma nyalo kelo tuoche ma kamago (16).
Bende, nonro osenyiso ni joma nigi tuo mar ng’ut ma ng’ato nyalo bedogo nigi nyalo maduong’ mar bedo gi kidi e ng’ute (17, 18).
Kamano bende, oseyudore ni oxalate ni malo ahinya e pi mag ji ma osetimnegi opereson mar ng’ado ich kata yore mamoko ma loko kaka ich tiyo (19).
Mano nyiso ni ji ma madho yath ma kelo tuoche kata ma yudo pek mag ich nyalo yudo ber mang’eny ka gichamo chiemo ma nigi oxalate matin.
Ji mang’eny ma nigi ngima maber nyalo chamo chiemo ma nigi oxalates mang’eny maonge pek, kata kamano, joma nigi ng’injo ma nyalo lokore e ich nyalo dwaro geng’o chiemo ma gichamo.
Oxalates yudore chiegni e yien duto, to moko nigi gik mathoth ahinya to moko nigi gik matin ahinya (20).
Gik ma itiyogo nyalo bedo mopogore opogore, ma nyiso ni chiemo moko ma “nitie gi oksalat mang’eny,” kaka chikori, inyalo kwan kaka chiemo ma nigi oksalat matin ka gik ma itiyogo en chiemo matin ahinya. <2Zepa> Mae en list mar chiemo man kod oxalates mang'eny (mokalo 50 mg kuom gram 100) (21, 22, 23, 24, 25):
Ng’eny mar oksalate ma ni e yien chakre e kwan maduong’ ahinya nyaka piny ahinya. Chiemo ma nigi oksalat mokalo miligram 50 e ng’injo achiel, iketo kaka “oksalat mang’eny.”
Joma chamo chiemo ma nigi oksalat matin nikech bedo gi kidi e ng’utgi, kinde ka kinde ikwayogi mondo gicham oksalat ma ok chop miligram 50 e odiechieng’ achiel.
Chiemo ma oromo kendo ma nigi gik ma konyo ringruok nyalo yudore ka ng’ato nigi oksalat ma ok chop 50 mg pile ka pile. Bende, kalsium konyo e dwoko piny ng’injo mar oksalat.
Kata kamano, joma nigi ngima maber kendo ma dwaro bedo gi ngima maber ok onego ogeng’ chiemo ma nigi gik ma konyo e ringruok nikech mana ni gin gi oxalates mang’eny.
Joma nigi lony magwa dhi nyime gi luwo ngima kod bedo maber kendo giloko weche ma wandiko kaka weche manyien yudore.
Chiemo ma nigi oxalate matin nyalo konyo e thieth mar tuoche moko, moriwo nyaka kidi ma ni e nyarogno. Oboke ni ng’iyo maber chiemo ma nigi oxalate matin kendo...
Oxalate en gik ma yudore e piny ma yudore e kwan mang’eny e yien kod dhano. Ok en chiemo ma dwarore ahinya ne dhano, kendo ka okalo kiewo nyalo kelo...
Gik ma ng’ato yudo e lak en gik ma kelo kidi e ng’ut ng’ato ahinya. Fweny kama giwuokie, kaka inyalo geng’ogi kod kaka inyalo gologi...
Nonro nyiso ni chiemo kaka ng’injo, alode kod mo mar olive nyalo konyo e medo kwan mar GLP-1.
Tiyo gi del kinde ka kinde, chamo chiemo ma nigi gik ma konyo ringruok kendo duoko piny kwan mar sukari kod kong’o gin mana yore matin mag rito...
Joma ne odhi e chokruokno ne owacho ni ne gichamo lita 2 kata mokalo mag gik ma miyo ng’ato bedo gi gombo mar ng’iyo gik moko, ne gin gi nyalo mar bedo gi tuwo mar ng’ich ma romo 20%.
Okang’ maduong’ ma chiemo mar GLP-1 dwaro en keto pach kuom chiemo ma opong’o kaka olembe, alode, mo ma nigi ng’iyo kod cham ma opong’o, kendo geng’o chiemo ma ok otigodo e yo ma ok owinjore...