Fabrike mag simenti kaka ma onyis kae gin gik madongo ma kelo muya marach ma kelo ng’ich mar piny. Kata kamano moko kuom gik ma ketho piny nyalo lokore obed kit mafuta manyien. Chumbino inyalo rit maber kuom higni mathoth kata mokalo.
Mae en wach machielo e ranyisi ma ng’iyo teknoloji manyien kod timbe ma nyalo dwoko piny lokruok mag piny, dwoko piny pek ma nyalo kelo, kata konyo oganda mondo otem ng’ado bura e wi piny ma lokore mapiyo.
Tije magolo muya mar kabodioksaid (CO2), ma en gas ma pile ka pile kelo liet mar piny, konyo e liet mar kor lwasi mar Piny. Paro mar golo CO2 e yamo kendo kano ok en paro manyien. Kata kamano, timo kamano tek ahinya, ahinya ahinya ka ji nyalo ng’iewo. Sistem manyien tieko chandruok mar chilo mag CO2 e yo mopogore matin. Oloko gas ma kelo ng’ich mondo obed mafuta e yor kemikol.
Chieng' tarik 15 dwe mar apar gi achiel, jotim nonro mawuok e skul maduong' mar Massachusetts (MIT) ma Cambridge ne ogoyo duoko margi e oboke miluongo ni Cell Reports Physical Science.
Sistem manyien margi opogore e migepe ariyo. Kidieny mokwongo oriwo loko muya mar kabodioksaid ma wuok e yamo obed gimoro miluongo ni formate mondo olos mo. Mana kaka muya mar muya mar muya, fomat nigi atom achiel mar muya mar muya kod atom ariyo mag muya mar muya, kaachiel gi atom achiel mar muya mar muya mar muya. Formate bende nigi gik mamoko mang’eny. Nonro manyien no notiyo kod chumbi mar formate, mawuok kuom sodium kata potassium.
Thoth sel mag mafuta tiyo kod haidrojen, gas manyalo wang’ ma dwaro paip kod tank ma nigi presa mondo oter. Kata kamano, sel mag mafuta bende nyalo tiyo ka gitiyo gi fomat. Formate nigi teko ma nyalo pimo gi haidrojen, kaluwore gi Li Ju, jalony mar sayans mar gik ma itiyogo ma ne otelo ne loso sistem manyienno. Li Ju nowacho ni fomat nigi ber moko moloyo haidrojen. En gima nigi arita maber kendo ok odwarre ni okete gi presa mang’eny.
Jotim nonro e MIT ne oloso sel mar mo mar temo formate, ma giloso kowuok kuom muya mar carbon dioxide. Mokwongo, ne giketo chumbi gi pi. Bang’e ne iketo gik ma ne oriwno e sel ma ne itiyogo gi mafuta. E iye mar sel mar mafuta, fomat ne golo elektron e yor kemikol. Elektron ma kamago ne wuok e elektrod ma ok ber mar sel mar mafuta nyaka e elektrod ma nigi teko, kendo ne gichopo e elektrod ma nigi stima. Elektron ma ng’ato nyalo ng’adogo—ma en stima mar stima—ne nitie kuom seche 200 e kinde ma ne itimo nonrono.
Zhen Zhang, ja sayans mar gik mitiyogo ma tiyo kanyakla gi Li e MIT, nigi geno ni jotich mage biro nyalo medo teknoloji manyienno ei higni apar.
Duol mar nonro mar MIT notiyo kod yo mar kemikol mar loko muya mar kabodioksaid obed gino maduong' e loso mo. Mokwongo, ne gikete e pi ma nigi alkali mang’eny ahinya. Ne giyiero ng’injo mar ng’injo (NaOH), ma ji mang’eny ong’ere kaka lye. Mae kelo lokruok mar kemikol magolo sodium bicarbonate (NaHCO3), mong'ere maber kaka baking soda.
Bang’e ne giketo stima. Mako mar stima ne okelo kemikol manyien manepogo atom ka atom mar oksijen mantie e molekul mar soda mar loso chiemo, kendo weyo sodium formate (NaCHO2) bang'e. Sistem margi noloko chiegni ni carbon duto ma ne ni e CO2 —ma romo 96 kuom mia achiel —obedo chumbini.
Teko ma dwarore mondo ogol oksijen, iketo e tudruok mag kemikol mag formet. Profesa Li nowacho ni formate nyalo kano tekono kuom higni mathoth ma ok olal tekono ma nyalo bedo ni en-go. Bang’e, ogolo stima ka okalo e sel ma nigi mafuta. Kapo ni stima ma itiyogo e loso formate wuok kuom teko mar chieng’, yamo kata stima mar pi, stima ma fuel cell kelo biro bedo stima maler.
Lee nowacho ni mondo wamed ng’eyo teknoloji manyienno, “dwarore ni wayudi mwandu mang’eny ma yudore e piny ma nigi lye.” Ne osomo kit kidi moro miluongo ni alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT). Ka oriwre gi pi, kidigo lokore bedo lye.
Farzan Kazemifar en ja injinia e skul maduong' mar San Jose State e piny California. Nonro mare ochung’ne kano muya mar carbon dioxide e kuonde ma nigi chumbi ma ni e bwo piny. Owacho ni kinde duto, golo muya mar carbon dioxide e yamo osebedo matek kendo mano miyo ng’ato ng’iewo gik mang’eny ahinya. Omiyo, en gima ber ka iloko CO2 obed gik ma inyalo tiyogo kaka fomat. Nengo mar gimoro ma itiyogo nyalo dwoko piny nengo ma itiyogo e loso gimoro.
Ne otim nonro mang'eny ewi mako muya mar kabodioksaid kowuok e muya. Kuom ranyisi, machiegni ni, kanyakla mar jo sayans mag Yunivasiti mar Lehigh ne oler yore machielo mag sinyo muya mar carbon daioxide kowuok e muya kendo loko gi baking soda. Grube mamoko mag nonro okano CO2 ei kidi makende, ka giloko obed kabo motegno ma bang'e inyalo loke obed ethanol, mo mar kong'o. Thoth chenro gi gin matin kendo pok gibedo gi dwoko maduong’ e duoko piny kwan mar muya marach ma ng’ato nyalo ng’ado e kor lwasi.
Picha ni nyiso ot ma tiyo kod muya mar kabodioksaid. Gima onyis kae loko muya mar carbon dioxide (ma gin gik ma ni e ng’injo makwar kod ma rachar) obed chumbi miluongo ni formate (ng’injo ma rachar, makwar, marachar, kod ma rateng’). Bang’e, chumbino inyalo tiyogo e sel ma nigi mafuta mondo okel stima.
Kazemifar nowacho ni yo maber moloyo ma wanyalo tiyogo en “kuong’o gas ma kelo ng’ich mokwongo.” Yo achiel mar timo kamano en loko gik ma nyalo kelo teko ma nyalo bedo kendo kaka yamo kata chieng’. Mae en achiel kuom lokruok ma jo sayans luongo ni “weyo karbon.” Kata kamano, nomedo wacho ni geng’o lokruok mag piny biro dwaro yore mang’eny. Owacho ni teknoloji manyienni dwarore mondo omak muya mar carbon e kuonde ma tek mondo ogol muya mar muya. Kawo kar loso chuma kod kar loso simenti, mondo wabed gi ranyisi ariyo.
Jo MIT bende neno ber ma yudore kuom keto teknoloji manyien margi kanyakla gi teko mar chieng’ kod yamo. Betri machon olosi mondo orit teko kuom jumbe mang’eny e kinde achiel. Mondo oket ler mar chieng’ e kinde ng’ich nyaka e kinde chwiri kata kuom kinde malach moloyo, dwaro yo mopogore. Lee nowacho kama: “Ka itiyo gi mafuta mar formate, ok ibi bedo mana gi gik ma inyalo keto e kinde mag higa. “Onyalo bedo ni en mar anyuola.”
Nyalo bedo ni ok obi rieny kaka mula, to Lee nowacho kama: “Anyalo weyo tani 200... mag format ne yawuodha kod nyithinda ma nyiri kaka pok.”
Alkali: En nying’ ma nyiso gimoro ma nigi kemikol ma loso ayons mag haidroksaid (OH-) e pi ma ng’ato nyalo ng’ado. Gik ma kamago bende iluongo ni alkali (ma opogore gi asidi) kendo gin gi pH mokalo 7.
Aquifer: En kidi ma nyalo kano pi ma ni e bwo piny. Wachno bende tiyo kuom gik ma ni e bwo lowo.
Basalt: En kidi makwar ma ng’ato nyalo ng’ado ma ng’enyne ng’eny ahinya (mak mana ka got ma ng’ato owang’ noweyo gas madongo e iye).
bond: (e kemistri) tudruok ma ok bi bedo nyaka chieng’ e kind atom (kata grup mag atom) ma ni e molekul. Oloso gi teko ma ywayo gik moko e kind atom ma ng’iyo gik moko. Ka oseloso tudruok, atomgo tiyo kaka gimoro achiel. Mondo opog atom ma gin atomgo, nyaka omi molekule teko ma chal gi liet kata gik mamoko ma rieny.
Kabon: En gimoro ma nigi kemikol ma en gino ma miyo ngima duto bedo e piny. Kabon nitie thuolo e kit grafit kod kidi mar kidi. En gino maduong’ ahinya e makaa, kidi ma ng’we ng’ar, kod mafuta, kendo onyalo tudruok e yor kemikol mondo olos gik mathoth ma nigi nengo mar kemikol, mar gik ma ngima, kod mag ohala. (E nonro mar chal mar piny) Wach mar carbon itiyogo seche moko kaka wach ma nyalo lokore gi yamo mar carbon dioxide mondo onyis gik ma nyalo bedo ni tim moro, gimoro ma iloso, chik moro, kata yo moro nyalo bedogo kuom ng’injo mar kor lwasi kuom kinde malach.
Kaboni oksaid: (kata CO2) en muya maongee rangi, maongee suya ma le duto loso ka muya mar oksijen magiyuyo riwre gi chiemo mopong' gi kaboni ma gichamo. Muya mar kaboni oksaid bende igolo ka gigo mantie e ngima, moting'o mo mar yien kaka mo kata gas mong'ith, wang'o. Kabono daioksaid en gas ma kelo liet e kor lwasi mar Piny. Yien loko muya mar kabodioksaid obed oksijen kokalo kuom fotosintesis kendo gitiyo gi yorno e loso chiemo magi giwegi.
Simenti: En gima itiyogo mar mako gik moko ariyo kanyachiel, ma miyo gik moko bedo matek kendo bedo gimoro motegno, kata glue mapek ma itiyogo mar mako gik moko ariyo kanyachiel. (Gedo) Gima owang’ mayom ma itiyogo mar keto kuoyo kata kidi ma owang’ kanyachiel mondo olos simenti. Kinde mang’eny, simenti iloso kaka pauda. To bang’ ka osebedo gi pi, olokore obedo lum ma nigi lum ma bedo matek ka osetuo.
Kemikal: En gimoro ma olosi gi atom ariyo kata mathoth ma oriwre (ma oriwre) e kwan ma ok ng’iyore kendo ma ochung’ne gik moko. Kuom ranyisi, pi en gimoro mar kemikol ma olosi gi atom ariyo mag haidrojen moriwre gi atom achiel mar oksijen. Fomula mare mar kemikol en H2O. “Kemikal” bende inyalo tiyogo kaka nying’ ma nyiso gik ma ng’ato nigo ma wuok kuom gik ma opogore opogore ma timore e kind gik mopogore opogore.
Bond mar kemikal: En teko ma ywayo gik moko e kind atom ma nigi teko ahinya ma miyo gik ma oriwrego tiyo kaka gimoro achiel. Gik moko ma ywayo wang’ gin matin, to moko gin ma nigi teko. Bond duto nenore ni tudruok gi atom kuom ng’ado (kata temo ng’ado) elektron.
Reaksion mar kemikal: En yo ma oriwo loso kendo gik ma ng’ato nyalo timo kata gik ma ng’ato oloso kar loko kaka gimoro nenore (kaka, kowuok e gik ma ng’ato nyalo bedogo nyaka e gik ma ng’ato oloso).
Kemistri: bad mar sayans masomo kaka gikmoko olosi, ogere, kido mag gikmoko kod kaka gi riwre kanyakla. Jo sayans tiyo kod rieko ma kamano mondo gipuonjre gik ma ok ging’eyo maber, mondo gilos gik ma konyo e kwan mang’eny, kata mondo gilos kendo gilos gik manyien ma konyo. (mar gik ma nigi kemikol) Kemistri bende nyiso kaka gimoro loso, yo ma itiyogo e loso gimoro, kata moko kuom gik ma en-go. Joma tiyo e tijni iluongo ni jo kemist. (e sayans mar ngima mar oganda) nyalo ma ji nigo mar tiyo kanyakla, bedo gi winjruok maber, kendo bedo gi mor ka gin gi jowetegi.
Lokruok mar piny: Lokruok maduong’ kendo ma kawo kinde malach e piny. Mae nyalotimore giwegi kata nikech gigo ma dhano timo, koriwo wang'o mo ma yien yien kod kudho bungu.
Dekarbonization: nyiso loko ma ng’ato timo gi gombo mabor gi teknoloji ma ketho piny, tije, kod gik ma kelo teko ma golo gas ma kelo ng’ich, kaka gas ma kelo ng’ich, kaka gas ma kelo ng’ich kod metan, e kor lwasi. Gima gidwaro timo en dwoko piny kwan mar gas ma kelo lokruok mag piny.
Tich: En ng’wech mar stima, ma thothne wuok kuom wuoth mar gik ma nigi chaji marach ma iluongo ni elektron.
Elektron: gin gik ma nigi chaji marach ma thothne riembore e alwora ma oko mar atom; bende en gino ma ting’o stima e gik mapek.
Injinia: Ng’at ma tiyo kod sayans kod namba mar tieko chandruoge. Ka otigodo kaka wach, wach mar injinia nyiso loso gimoro, gimoro, kata yo ma itiyogo mar tieko chandruok kata dwaro ma pok ochopo.
Ethanol: En kong’o, ma bende iluongo ni kong’o ma ethyl, ma en gima omiyo ji madho kong’o kaka bia, divai, kod kong’o mathoth. Bende, itiyo kode kaka gik ma kelo pi kendo ma kelo mafuta (kaka ranyisi, kinde mang’eny itiyo kode gi petrol).
Filter: (n.) Gimoro ma miyo gik moko kalo kendo mamoko kalo, kaluwore gi duong’gi kata kido mamoko. (v.) Yo mar yiero gik moko kaluwore gi gik ma gin-go kaka duong’, pek, charge, kod mamoko (e fiziks) Skrin, plate, kata layer mar gimoro ma kawo ler kata radiation mamoko kata ma yiero moko kuom gik ma ni e iye mondo kik okalo.
Format: Wach ma ji duto tiyogo ne ng’injo kata ester mag asid mar formik, ma en kit asid ma nigi mo ma nigi oksijen. (Ester en gimoro ma nigi kabon ma iloso kuom keto atom mag haidrojen mag asidi moko gi kit grup moko mag gik ma ngima. Mo mang’eny ma nigi mo kod mo madongo gin ester ma yudore e piny.)
Mafuta ma ng’ato nyalo yudo kuom piny: Mafuta moro amora, kaka makaa, mafuta (mo ma ok otigo), kata gas ma ng’ato nyalo yudo kuom higni milionde mang’eny e piny ka owuok kuom gik ma osedong’ ma ng’ato nyalo ng’ado e piny, yien, kata le.
Fuel: Gimoro amora ma golo teko kokalo kuom gik ma ng’ato nyalo timo ka kemikol kata nuklia. Maya ma yudore e piny (makaa, gas ma wuok e piny, kod mo) gin gik ma ji mang’eny tiyogo ma golo teko kokalo kuom gik ma kemikol timo ka giwang’ (mathothne nyaka giko mar mach).
Sel mar mo: En gino ma loko teko mar kemikol obed teko mar stima. Mafuta ma ji mang’eny tiyogo en haidrojen, ma kende ma wuok kuome en muya mar pi.
Geology: En nying’ ma nyiso gik moko duto ma tudore gi kaka piny chalo, gik ma itiyogo, historia, kod gik ma timore e wiye. Joma tiyo e tijno iluongo ni jopuonj mag piny.
Liet mar piny: Medruok mos e liet duto mar kor lwasi mar Piny kaluwore gi gik ma kelo ng'ich. Migo ikelo gi medruok mar muya mar muya mar carbon dioxide, klorofluorokarbon, kod muya mamoko mantie e muya, ma thothne igolo ga gi gigo ma dhano timo.
Haidrojen: En gima yot moloyo e kor lwasi gi kor lwasi. Kaka gas, onge rangi, onge muya, kendo nyalo wang’ ahinya. En achiel kuom gik mathoth ma kelo mo, mo, kod kemikol ma loso tishu mangima. Oting’o proton (nuklia) kod elektron ma riembore.
Gima manyien: (v. loso gik manyien; adj. loso gik manyien) Loko kata loso paro, yo, kata gimoro ma osebedo ka nitie mondo obed manyien, mariek, tiyo maber, kata ma nigi konyruok.
Lye: Nying’ ma ji duto tiyogo mar ng’ado mtoka (NaOH). Kinde mang’eny, itiyo gi lye gi mo mag alode kata mo mag le kod gik mamoko mondo ilos sabun mar bar.
Jasayans mar gik moko: Jatim nonro ma nono winjruok mantie e kind atom kod molekyu mag gimoro kod gik ma gin-go duto. Jo sayans ma ng’iyo gik moko nyalo loso gik manyien kata nono gik ma osebedo ka nitie. Ka ng’ato otimo nonro kuom gik moko duto ma gimoro nigo, kaka kaka oting’o ng’injo, teko mare, kod kaka onyalo ng’injo, mano nyalo konyo jo-injinia kod jotim nonro mamoko mondo oyier gik mabeyo moloyo ma nyalo tiyogo e tich manyien.
Molekyule: En grup mar atom ma ok nyal ketho ler ma ochung’ ne kwan matindo moloyo ma nyalo bedoe mar gik ma nigi kemikol. Molekyule nyalo bedo gi kit atom achiel kata kit atom mopogore opogore. Kuom ranyisi, oksijen mantie e muya loso ga atom ariyo mag oksijen (O2), to pi loso ga atom ariyo mag haidrojen kod atom achiel mar oksijen (H2O).
Gima chilo gimoro: En gimoro ma chilo gimoro, kaka yamo, pi, ji, kata chiemo. Gik moko ma chido piny gin kemikol, kaka yath mag nego yien. Gik mamoko machido piny nyalo bedo radiation, koriwo liet kata ler mokalo kiewo. Kata lum kod gik mamoko ma nyalo ketho piny inyalo kwan kaka yo mar ketho gik ma ngima.
Potent: En wach ma nyiso gimoro ma nigi teko ahinya kata ma nigi teko (kaka tuo, kwiri, yath, kata asid).
Gima nyalo dwokore kendo: En wach ma nyiso gimoro ma nyalo dwokore nyaka chieng’ (kaka pi, yien ma ralum, ler mar chieng’, kod yamo). Mano opogore gi mwandu ma ok nyal dwokore kendo, ma nigi gik matin kendo ma nyalo kethore e yoo makare. Gik ma ok nyal dwoko piny gin kaka mo (kod gik mamoko ma nyalo ketho piny) kata gik ma ok yudore ahinya kod gik ma yudore e piny.